Điều chỉnh khung giờ sử dụng điện: Phản ánh đúng cung - cầu, tối ưu vận hành hệ thống

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ, với sự gia tăng nhanh chóng của các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, đặc điểm vận hành của hệ thống điện đã có nhiều thay đổi so với thời điểm các khung giờ cao điểm hiện hành được xây dựng từ nhiều năm trước.

Điều này đặt ra yêu cầu phải rà soát và điều chỉnh các khung giờ cao điểm nhằm bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh đúng thực trạng cung – cầu điện năng, đồng thời phát huy hiệu quả của cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng.

Điều chỉnh các khung giờ cao điểm nhằm bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh đúng thực trạng cung – cầu điện năng Từ góc độ vận hành hệ thống điện và thị trường điện, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm không đơn thuần là thay đổi cách tính tiền điện mà là một giải pháp quản lý nhu cầu điện năng có ý nghĩa chiến lược, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội, giảm chi phí vận hành hệ thống và hỗ trợ quá trình phát triển năng lượng bền vững.

Biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng (Time-of-Use – TOU) là một trong những công cụ quản lý nhu cầu điện năng được áp dụng rộng rãi trên thế giới nhằm điều tiết phụ tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và tối ưu hóa chi phí sử dụng điện của khách hàng.

Thông qua cơ chế giá điện khác nhau theo từng khoảng thời gian trong ngày, khách hàng được khuyến khích điều chỉnh hành vi tiêu dùng điện theo hướng phù hợp hơn với điều kiện vận hành của hệ thống điện.

Sự thay đổi của hệ thống điện và yêu cầu điều chỉnh khung giờ cao điểm Trong quá trình vận hành hệ thống điện, phụ tải tiêu thụ điện không phân bố đồng đều theo thời gian mà thường xuất hiện các khoảng thời gian có nhu cầu sử dụng điện tăng cao, được gọi là giờ cao điểm. Để phản ánh chi phí cung cấp điện thực tế và khuyến khích khách hàng dịch chuyển phụ tải, nhiều quốc gia đã áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng TOU.

Tại Việt Nam, biểu giá điện theo giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm những năm qua đã góp phần tích cực trong việc điều chỉnh hành vi tiêu thụ điện của các khách hàng sản xuất lớn. Khung giờ cao điểm đang áp dụng được quy định tại Thông tư số 16/2014/TT-BCT với hai khoảng thời gian từ 9h30 đến 11h30 và từ 17h00 đến 20h00. Cơ chế này được xây dựng trên cơ sở đặc điểm phụ tải và cơ cấu nguồn điện của hơn một thập kỷ trước.

Tuy nhiên, kể từ năm 2018 đến nay, hệ thống điện Việt Nam đã chứng kiến những thay đổi sâu sắc cả về phía nguồn và phía phụ tải. Tỷ trọng điện năng tiêu thụ của khu vực công nghiệp đã tăng từ khoảng 30% lên trên 50% tổng sản lượng điện thương phẩm Về nguồn điện, công suất đặt năng lượng tái tạo đã tăng từ khoảng 583 MW năm 2018 lên gần 23.833 MW vào cuối năm 2025, tương đương mức tăng hơn 40 lần.

Đặc biệt, điện mặt trời đã trở thành nguồn cung đáng kể trong các giờ ban ngày, làm thay đổi hoàn toàn mô hình huy động nguồn điện truyền thống. Về phía phụ tải, tỷ trọng điện năng tiêu thụ của khu vực công nghiệp đã tăng từ khoảng 30% lên trên 50% tổng sản lượng điện thương phẩm, trong khi tỷ trọng điện sinh hoạt giảm từ khoảng 50% xuống còn khoảng 33%. Điều này làm thay đổi đáng kể hình dạng đường cong phụ tải hệ thống.

Kết quả là các khung giờ từng được xác định là cao điểm trước đây không còn hoàn toàn trùng khớp với các khoảng thời gian hệ thống thực sự chịu áp lực lớn nhất. Trong nhiều ngày mùa nóng, phụ tải cực đại lại xuất hiện vào các giờ chiều tối khi nguồn điện mặt trời suy giảm nhanh, trong khi nhu cầu sử dụng điện sinh hoạt tăng mạnh.

Đây cũng là thời điểm hệ thống phải huy động các nguồn điện linh hoạt có chi phí cao hơn như tua-bin khí chu trình hỗn hợp, LNG hoặc thậm chí các nguồn dầu dự phòng. Đối với mùa lạnh, do yếu tố mùa và thói quen sinh hoạt của người dân, nhu cầu tiêu thụ điện của các miền trùng nhau làm phụ tải 18h-19h tăng cao trong thời gian ngắn tạo thành đỉnh nhọn.

Do đó, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm là yêu cầu tất yếu để bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh chính xác hơn chi phí biên của hệ thống điện. Dưới góc độ vận hành hệ thống điện, không phải mọi kWh điện đều có cùng “chi phí”.